कोदोको महत्व: परम्परा, पोषण र ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड

तर कोदोको महत्व केवल पोषणमा सीमित छैन। यसको सामाजिक र सांस्कृतिक पक्ष पनि उत्तिकै गहन छ। नेपालको धेरैजसो समुदायमा कोदोबाट परम्परागत रूपमा घरेलु रक्सी जस्तै जाँड, लोकल रक्सी, छ्यांग, तुम्बा  बनाउने चलन आजसम्म पनि कायमै छ। खासगरी चाडपर्व, विवाह-व्रतबन्ध, मेलापात, अथवा जातीय सभ्यता र सांस्कृतिक उत्सवहरूमा कोदाको रक्सी सामाजिक समागमको अनिवार्य हिस्सा बनेको छ। कतिपय जातीय समूहहरूमा त यो सांस्कृतिक पहिचानकै रूपमा स्थापित छ।

यद्यपि रक्सीको अति प्रयोग स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ, सन्तुलितरूपमा प्रयोग गरिएको कोदाको जाँडले चिसो मौसममा शरीर तातो राख्ने, थकान हटाउने र सामाजिक सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने जनविश्वास आज पनि जीवित छ। आज पनि कतिपय हिमाली गाउँहरूमा कोदोको रक्सी पाहुना सत्कारको अभिन्न अङ्गका रूपमा रहेको छ।

बढ्दो स्वास्थ्य चेतना, स्वदेशी उत्पादनको माग, र हरित प्रविधिमा आधारित कृषि नीतिहरूले कोदोको सम्भावनालाई अझ फैलाइरहेका छन्। कोदाबाट केवल ढिँडो वा रक्सी होइन-पिठो, दलिया, बिस्कुट, लड्डु, सेलरोटीजस्ता प्रशोधित सामग्रीहरू उत्पादन गरेर शहरी बजारमा आपूर्ति गर्ने क्रम पनि तीव्र बन्दै गएको छ। यसले ग्रामीण उत्पादनलाई बजारसँग जोड्दै किसानको आम्दानी वृद्धि गर्न सक्ने सम्भावना बढाएको छ।

अब समय आएको छ कोदो खेतीलाई केवल आत्मनिर्भर जीवनयापनको माध्यम होइन, स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढीकरण र पोषण सुरक्षाको मेरुदण्ड को रूपमा विकास गर्ने दीर्घकालीन रणनीति बनाउन। सरकार र सम्बन्धित निकायहरूले कोदो खेतीमा प्राविधिक सहयोग, गुणस्तरीय बीउ व्यवस्थापन, सिँचाइ सुविधा विस्तार, र प्रशोधन उद्योग स्थापना जस्ता पक्षमा गम्भीर ध्यान दिन जरुरी छ।

अन्ततः कोदो केवल अन्न बाली होइन यो परम्परा, पोषण, संस्कार र सम्भावनाको संगम हो। यसको संरक्षण, प्रवर्द्धन र नवप्रविधिसँग समायोजनले नेपालको ग्रामीण क्षेत्रलाई आत्मनिर्भर, समृद्ध र पहिचानयुक्त बनाउने ठोस आधार बन्न सक्छ।