नेपाली समाजमा खीरलाई स्वादिलो र पवित्र परिकारको रूपमा लिइन्छ। पर्व, पूजा वा कुनै शुभ अवसरमा बनाइने यो परिकार नेपाली भान्साको अभिन्न हिस्सा हो। तर खीर केवल स्वादको विषय होइन, यसको जरा नेपाली माटो, पसिना र मेहनतसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको हुन्छ।
खीर बनाउन प्रयोग हुने दूध, चामल र चिनी यी तीनवटै मुख्य सामग्री कृषिसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्। खेतको माटोमा पसिना बगाएर उत्पादन गरिएको चामल, पाल्तु गाई भैंसी, भेडा बाख्राबाट प्राप्त हुने दूध र उखु खेतीबाट निकालिने चिनी खीरको वास्तविक आधार हुन्। यसरी हेर्दा खीरको एक चम्चा स्वादमा किसानको श्रम, धैर्य र समर्पण मिसिएको हुन्छ।
“हामीले खीरलाई मिठो परिकार मात्र ठान्यौं भने त्यो अधूरो बुझाइ हो खीरको मिठासमा खेतको माटोको सुगन्ध, गाईगोरुको स्याहार र किसानको निन्द्राविहीन विहानको प्रतीक लुकेको हुन्छ।
यसै सन्दर्भमा “कृषिमा जीवन, खिरमा मिठास” भन्ने भावनामूलक सन्देश सामाजिक सञ्जालदेखि शैक्षिक संस्थासम्म फैलिँदै गएको छ। आत्मनिर्भर समाज निर्माण गर्ने आधार कृषिमा रहेकाले, कृषिमा लगानी, श्रम र युवा सहभागिता बढाउनुपर्छ भन्ने धारणा यसभित्र निहित छ।
साउन १५ मा मनाइने खीर दिवस पनि यही सन्देश बोकेर आएको पर्व हो। जब साउनको हरियालीमा गाई भैंसीका थुन र कल्चौन्डा रन्किन थाल्छन , खेतमा मेहनतको बाली पाक्दै जान्छ, त्यही सन्दर्भमा खीर पकाएर इष्टमित्रसँग बाँडिन्छ। यो केवल परिकारको आदानप्रदान होइन, एक आपसी सहकार्य, श्रमको सम्मान र संस्कृति–प्रकृति कृषिको समन्वयको उत्सव हो।
विशेषगरी अहिलेको पुस्ताले कृषिप्रतिको दूरी बढाइरहेका बेला, खीर जस्ता मौलिक परिकारमार्फत खेतीपाती र किसानको महत्व झल्काउन सकिन्छ। “खीर खान मन लाग्छ भने, कृषि कर्म गर्न लाज मान्नु हुँदैन” भन्ने सन्देश आजको पुस्ताका लागि प्रेरणादायी हुन सक्छ।
खीरको मिठास आज हरेक भान्सामा छ, तर त्यसको जरो खेतको माटो, गोठको गन्ध र किसानको पसीनामा रहेको कुरा बुझ्नु आवश्यक छ। यसर्थ, खीर खान चाहने हरेक नेपालीले कृषि कर्मलाई सम्मान गर्नुपर्छ, किसानलाई प्रेरणा दिनुपर्छ र देशलाई आत्मनिर्भर बनाउने यात्रामा हातेमालो गर्नुपर्छ।
खीर हाम्रो परिकार हो, कृषि हाम्रो पहिचान। दुवैलाई अँगाल्दै, मिठासभित्रको माटोलाई सम्झन सक्ने सोचको विकास आजको आवश्यकता हो।
