स्वरोजगारले गाउँमै समृद्धिको बाटो खोल्दै

देवी सुबेदी जि.सी.

बेनी, म्याग्दी ।
हिजोका दिनमा सहरको रोजगारी सपना देख्ने युवाहरू, आज गाउँमै आत्मनिर्भर बन्न थालेका छन्। परम्परागत कृषि र वैदेशिक रोजगारीमा आश्रित जनजीवन अब स्थानीय सीप र स्रोत–साधनको भरमा नयाँ आर्थिक यात्रामा होमिएको छ। म्याग्दी जिल्लाको केन्द्र बेनी नगरपालिकाले सञ्चालन गरेका स्वरोजगार विकास कार्यक्रमहरूले ग्रामीण जीवनको कथा नै फेरिएको छ।

देशभर आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी र वैदेशिक पलायनको चर्चा भइरहेका बेला म्याग्दीको बेनी नगरपालिकाले देखाएको स्वरोजगारको बाटो साँच्चिकै प्रेरणादायी छ। केही हजार रुपैयाँको लगानीमा तालिम दिई युवालाई उद्यमी बनाउने अभियान सुरु गर्दा, परिणामस्वरूप गाउँमै स्वरोजगारको वातवरण निर्माण भएको छ।

एकातिर, परम्परागत सीप जस्तै मादल बजाउने, च्याउ उत्पादन, बाँसजन्य सामग्री बनाउने अभ्यास पुनर्जीवित हुँदैछन् भने अर्कातिर उद्घोषण कला, ब्युटीपार्लर, धुप निर्माण जस्ता नयाँ तालिमहरूबाट महिलाहरू आत्मनिर्भर बन्न थालेका छन्। यो ग्रामीण जीवनशैलीको सशक्त रुपान्तरणको संकेत हो।

रोजगारी सिर्जना हुँदै

२०८१/८२ मा सञ्चालन गरिएका कार्यक्रमहरूले युवा, महिला, वृद्धदेखि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूसम्मलाई समेटेका छन्। वडा २ मा सञ्चालित केरा फाइबर धागो उत्पादन तालिम र मेसिन हस्तान्तरण कार्यक्रम, वडा १ मा बाँस सामग्री निर्माण र च्याउखेती, वडा ४ मा ब्युटीपार्लर डिप्लोमा तालिम, वडा ८ मा उद्घोषण तथा माइन्युट  लेखन तालिमजस्ता अभ्यासमुखी कार्यक्रमहरूले रोजगारी सिर्जना गर्न थालेका छन्।

नगरपालिकाका अनुसार करिब ३०० जनाभन्दा बढी स्थानीय यस्ता कार्यक्रमहरूमा प्रत्यक्ष संलग्न भएका छन्, जसमा SIYB (Start and Improve Your Business) तालिमबाट मात्र ३२ जनाले नयाँ उद्यमको सुरुवात गरेका छन्।

उद्दम्शिलता बिकास

वडा १ को रत्नेचौरमा बाँसजन्य उत्पादन सिकेका महिलाहरूले अब घरमै उत्पादित सामाग्री बजारमा बेच्न सक्ने सम्भावना देखेका छन्। मादल बजाउने तालिममा सहभागी महिलाले परम्परागत लोकसंगीतसँग जोडिने एउटा छुट्टै सम्भावना बलियो बनाएका छन्।

रोजगारीको लागि अवभौतारिनु पर्दैन विदेश जानु नै विकल्प हो भन्ने सोचमा परिवर्तन आउँदैछ। वडा ४ का महिलाहरुले  ब्युटीपार्लर तालिमबाट सेवा क्षेत्रमै रोजगारीको बाटो पहिल्याएका छन्। सिंगा क्षेत्रका युवतीहरू गाउँमै पार्लर सञ्चालन गर्दै आत्मनिर्भर बन्न थालेका छन्। उद्घोषण र लेखन कला तालिमले भने युवाहरूको नेतृत्व क्षमता र प्रस्तुती सीपमा अभिवृद्धि गराएको छ।

बेनी नगरपालिकाले बाँस, केरा फाइबर, च्याउ, चोया जस्ता स्थानीय स्रोतको उपयोग गरेर घरेलु उद्योगतर्फ लम्कने रणनीति बनाएको छ। समूहमा आधारित उत्पादन र सहकारीको संजालले सहकार्य र सामाजिक ऐक्यलाई पनि बलियो बनाएको छ।

स्वरोजगार कार्यक्रममार्फत परम्परागत सीपहरूको नविकरण हुँदैछ – जस्तै मादल बजाउने सीप अब व्यवसायमा परिणत हुँदैछ। स्थानीय उत्पादनलाई सहकारीमार्फत राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा लैजाने योजना बनाइँदैछ। महिलाहरू आर्थिक रूपमा सशक्त भइरहेका छन् भने युवाहरूमा उद्यमशीलता विकास हुँदैछ।

 बेनी नगरपालिकाद्वारा सञ्चालन गरिएका केहि स्वरोजगार कार्यक्रमहरू

बेनी नगरपालिकाले २०८१/८२ सालमा बहुआयामिक स्वरोजगार कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ जसले विभिन्न उमेर, लिङ्ग, क्षमताका व्यक्तिहरूलाई लक्षित गरेको छ।

यी तालिमहरूले महिला, युवा, वृद्ध सबै वर्गलाई गाउँमै उपयोगी सीप सिक्ने अवसर दिएका छन् । बासका  सामग्री बनाउने, च्याउ उत्पादन, वा धुप बनाउने कार्यमा महिलाहरूको सहभागिता उल्लेखनीय देखिन्छ। लघुवित्त र सहकारी तालिममार्फत महिलाहरूले बचत, लगानी र सहकार्यमा भाग लिन थालेका छन्। मादलबजाउने  जस्ता परम्परागत सीपहरूलाई पुनर्जागरण गरिँदा सांस्कृतिक जगेर्नासँगै आर्थिक रूपान्तरण पनि सम्भव हुने देखिएको छ। बेनीको उदाहरणमा, आर्थिक आत्मनिर्भरता, सीपमूलक रोजगारी, महिला सशक्तिकरण र युवा उद्यमशीलताको स्पष्ट संकेत हो।

स्वरोजगार कार्यक्रमहरूले सकारात्मक परिणाम देखाइरहेका छन्, तर केही चुनौतीहरू भने देखिएका छन्। पहिलो चुनौती हो — दक्ष प्रशिक्षकको अभाव। सीपमूलक तालिमहरू सञ्चालन गर्न अनुभवी र दक्ष प्रशिक्षकहरूको उपलब्धता न्यून हुनुले तालिमको प्रभावकारितामा असर पुर्‍याएको छ। दोस्रो समस्या हो — बजारसँगको सीमित पहुँच। उत्पादन भए पनि तिनलाई बजारमा पु-याउने सञ्जाल र रणनीति कमजोर भएको पाइन्छ। यसले उद्यमीको मनोबल खस्किन सक्छ। तेस्रो चुनौती उपकरण र सामग्री व्यवस्थापनसँग जोडिएको छ। धेरै सहभागीहरूले तालिमपछि निरन्तर अभ्यास र व्यवसाय सञ्चालनका लागि आवश्यक सामग्री तथा उपकरणको अभाव महसुस गरेका छन्।

यद्यपि यी समस्याहरूका बीचमा पनि समाधानका  संकेतहरू देखिन थालेका छन्। स्थानीय सरकार साझेदारी कार्यक्रम, सहकारी संस्था र निजी क्षेत्रको सहकार्यद्वारा यी चुनौतीहरू सम्बोधन गर्ने प्रयासमा जुटेको छ।

बेनी नगरपालिकाले स्वरोजगार कार्यक्रमलाई केवल तत्कालीन राहतको उपाय होइन, दीर्घकालीन रूपान्तरणको साधनका रूपमा हेरेको छ। त्यसैले अबका दिनहरूमा कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी, दिगो र समावेशी बनाउने योजनाहरू अगाडि सारिएका छन्। पहिलो, सीपलाई प्रत्यक्ष रूपमा उद्यममा रूपान्तरण गर्ने कार्यलाई प्राथमिकता दिइँदैछ। तालिमले सिकाइएको ज्ञानलाई व्यवसायिक अभ्यासमा रूपान्तरण गर्न सहजीकरण गरिनेछ, जसका लागि उद्यम सुरुआती सहायता, उपकरण व्यवस्थापन र परामर्श सेवाको व्यवस्था गरिँदैछ। दोस्रो, स्थानीय उत्पादनको ब्रान्डिङ गरी तिनलाई आकर्षक, गुणस्तरीय र प्रतिस्पर्धी बनाइनेछ। यसले उत्पादनहरूलाई बजारमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्‍याउनेछ। तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पहुँच पुर्‍याउने रणनीति बनाउने प्रयास पनि गरिँदैछ। सहकारी तथा निजी क्षेत्रको सहकार्यमा स्थानीय उत्पादनहरूलाई निर्यातयोग्य बनाउने लक्ष्य लिइएको छ। चौथो, स्वरोजगार कार्यक्रमलाई औपचारिक शिक्षासँग जोड्ने योजना बनाइएको छ। विद्यालय तहमै सीप विकासको शिक्षा र अभ्यास सुरु गरेर विद्यार्थीहरूमा प्रारम्भिक अवस्था देखि नै उद्यमशील सोच विकास गर्ने प्रयास गरिनेछ।

यी योजनाहरूले स्वरोजगारलाई केवल आर्थिक आयको स्रोत मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरण र सशक्तिकरणको मूल आधार बनाउने विश्वास नगरपालिकाले लिएको देखिन्छ।

यसरी, स्वरोजगार केवल रोजगारीको विकल्प मात्र होइन, सामाजिक र आर्थिक रूपान्तरणको महत्वपूर्ण आधार हो। बेनी नगरपालिकाले देखाएको यो मार्गले युवालाई विदेश पलायनबाट रोक्ने प्रयास गरेको  छ, र महिलालाई आत्मनिर्भरता तर्फ उन्मुख गराइरहेको छ। यदि यस सफल अभ्यासलाई आवश्यक नीतिगत समर्थन, प्रभावकारी अनुगमन र स्रोतको निरन्तरता प्रदान गरियो भने, बेनी मात्र होइन, देश नै  स्वरोजगारमुखी समृद्ध राष्ट्रतर्फ अग्रसर हुन सक्छ।