बिहानको उज्यालो नफुट्दै म्याग्दी खोलाको कलकल आवाज जब पहाडको गल्लीमा गुन्जिन्छ, अम्मर घर्ति मगर र रुपेश घर्ति मगर आफ्नो झोला बोकेर निर्माण स्थलतिर लाग्छन्। २२ वर्षका यी युवाहरू हिजोसम्म खाडीको धुलो खाँदै पैसा कमाउने सपना देख्थे। आज उनीहरू त्यही नदीको किनारमा आफ्नै माटो, आफ्नै हावा, आफ्नै आकाशमुनि काम गर्छन्। उनीहरूको हातले आज जलविद्युत् आयोजनाका कामदारलाई खाना पकाउँछ। सानो काम होला, तर उनीहरूको आँखामा ठूलो सपना झल्किन्छ।
“हामी काम गर्नु पर्ने मान्छे, जहाँ गए पनि काम गर्ने नै हो। अहिले आफ्नै घरदैलोमा यस्ता आयोजना सञ्चालन भएर हामीले सानै भए पनि रोजगारी पाउँदा धेरै सजिलो भएको छ विकास पनि हुने, रोजगारी पनि पाइने।”
यो एक्लो अम्मर र रुपेशको कथा होइन। यो धौलागिरि गाउँपालिकाको कथा हो एउटा दोबाटोमा उभिएको गाउँपालिकाको कथा, जहाँ एकातिर नदीहरूले समृद्धिको सम्भावना बगाएर ल्याइरहेका छन् र अर्कोतिर त्यो सम्भावनालाई यथार्थमा बदल्नु पर्ने जिम्मेवारीको भार छ।
विश्वको सातौँ अग्लो हिमशृङ्खला धौलागिरिको काखमा अवस्थित म्याग्दी जिल्लाको धौलागिरि गाउँपालिका भौगोलिक दृष्टिले जति विकट छ, जलस्रोतको हिसाबले उति नै सम्पन्न। जिल्लाको कुल भू-भागको करिब ४५ प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने यस गाउँपालिकाको जनसंख्या १४ हजार १०४ रहेको छ। यहाँका बासिन्दा प्रमुखतः कृषि, पशुपालन, पर्यटन र वैदेशिक रोजगारमा निर्भर छन्।
तर अब यस्तै निर्भरताको चित्र बद्लिँदैछ। म्याग्दी नदी, दरखोला र मरेनी हुँदै बग्ने खोलाहरूको भिरालो भूगोलले यो क्षेत्रलाई जलविद्युत् सम्भावनाका हिसाबले नेपालकै प्रमुख क्षेत्रमध्ये एक बनाएको छ। हाल गाउँपालिकामा ६ वटा जलविद्युत् आयोजना निर्माणाधीन अवस्थामा छन्, १७ वटाले इजाजत दर्ता गरेका छन् र १२ वटाले PTA (Preliminary Tariff Approval) प्राप्त गरेका छन्।
हाल धौलागिरि गाउँपालिकामा निर्माणाधीन र दर्ता भएका जलविद्युत् आयोजनाहरूको विवरण यसप्रकार छ:
| क्र.सं. | आयोजना | क्षमता (मेगावाट) | प्रवर्द्धक कम्पनी | अनुमानित लगानी |
| १ | अपर म्याग्दी–१ | ५३.५ | Annapurna Power Company Ltd. | रु. ११–१२ अर्बhydropower_capacity_chart |
| २ | म्याग्दीखोला जलविद्युत् | ६५ | Myagdi Hydropower Pvt. Ltd. | रु. १४–१६ अर्ब |
| ३ | अपर म्याग्दी | ३७ | Upper Myagdi Hydropower Ltd. | रु. ८–९ अर्ब |
| ४ | माथिल्लो म्याग्दी | ४६.२५ | Upper Myagdi Hydropower Co. Ltd. | रु. १०–११ अर्ब |
| ५ | मुदीखोला | १४.७ | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. ३–४ अर्ब |
| ६ | म्याग्दीखोला ‘ए’ | २३.७ | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. ५–६ अर्ब |
| ७ | धौलाखोला | १५ | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. ३–४ अर्ब |
| ८ | दरखोला | ६.५ | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. १–१.५ अर्ब |
| ९ | सिम्कोश | ३.४५ | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. ७०–८० करोड |
| १० | अपर मुदी | १२.७३ | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. २.५–३ अर्ब |
| ११ | म्याग्दीखोला ‘बी’ | ९.५ | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. २ अर्ब |
| १२ | तिरिजाखोला | ४.६ | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. १ अर्ब |
| १३ | कुनबानखोला | २० | विभिन्न प्रवर्द्धक | रु. ४–५ अर्ब |
यी आयोजनाहरूमध्ये म्याग्दीखोला जलविद्युत् आयोजना (६५ मेगावाट) यस क्षेत्रको अहिलेसम्मकै ठूलो आयोजना हो। आयोजना प्रमुख उत्तम पौडेल भन्छन्, “यो म्याग्दी खोलामा सञ्चालन भएको अहिलेसम्मको ठूलो आयोजना हो। भौगोलिक विकटता र अफ्ठ्यारो भूबनावट भएका कारण तीव्र गतिमा काम हुन सकेको छैन, यद्यपि काम सुरु भएको मितिदेखि हालसम्मको प्रगति अपेक्षित नै हो।” आयोजनाको हाल ५ प्रतिशत भौतिक प्रगति भइसकेको छ।
तस्विर : सन्तोष गौतम
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ र विद्युत् ऐन अन्तर्गत जलविद्युत् आयोजनाबाट उत्पन्न रोयल्टीको निश्चित हिस्सा स्थानीय तहले पाउने कानुनी व्यवस्था छ। गाउँपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत भन्छन्, “अहिले धौलागिरि गाउँपालिकामा ६ वटा विद्युत् परियोजना निर्माणको क्रममा छन्। गाउँपालिकाले अहिलेसम्म रोयल्टीभन्दा पनि CSR अन्तर्गत तत्कालीन फाइदा लिएको छ र रोयल्टीको बारेमा निर्माण कम्पनीसँग विभिन्न चरणमा छलफल भइरहेको छ।”
गाउँपालिका अध्यक्ष प्रेम पुन भन्छन्, “अहिले जम्मा ६ वटा जलविद्युत् परियोजना सञ्चालनमा छन्, तर दर्ता भएका सबै परियोजना सञ्चालनमा आउने हो भने धौलागिरि गाउँपालिकाले प्रशस्त फाइदा लिन सक्छ — रोयल्टी, CSR अन्तर्गतका फाइदा, अनि स्थानीयले पाउने रोजगारी। त्यसैले हामीले दीर्घकालीन योजना बनाएर काम गरिरहेका छौँ।”
CSR अन्तर्गत अहिलेसम्म भएका तथा हुने सम्झौताअनुसार:
वडा नं. ४ मुदीका अध्यक्ष याम बहादुर घर्ति यी कामहरूलाई सकारात्मक रूपमा हेर्छन्: “अहिले स्कुलमा एक जना शिक्षकको तलबको व्यवस्था, चेचुङमा जेष्ठ नागरिक आराम स्थल, युवा क्लबका लागि खेलकुद मैदान बनाउने, सिमेन्ट ढलान गर्दिने, स्वास्थ्य संस्थालाई आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग गरेका छन्।”
जलविद्युत् आयोजनाले आउने सस्तो र भरपर्दो विद्युत्ले कृषि यान्त्रीकरण, खाद्य प्रशोधन उद्योग र सिँचाइ पम्प सञ्चालनमा टेवा पुर्याउँछ। आयोजनाको पहुँच सडकले कृषि उपज बजारसम्म पुर्याउन सहज हुने र स्थानीय उद्यमशीलताका नयाँ क्षेत्र खुल्ने सम्भावना छ।
विश्वको सातौँ अग्लो हिमाल, जलजला क्षेत्र र म्याग्दीको प्राकृतिक सुन्दरताले पर्यटनका लागि विशेष सम्भावना राख्छ। आयोजनाले बनाउने पहुँच सडक र विद्युत्को उपलब्धताले होटल, होमस्टे र पर्यटन पूर्वाधारलाई स्तरोन्नति गर्न सहयोग पुग्छ।
सम्भावनाको उज्यालोमा चुनौतीको छाया नदेख्नु अदूरदर्शिता हुन्छ। धौलागिरिको जलविद्युत् यात्रामा निम्न जोखिमहरू स्पष्ट देखिन्छन्:
तस्विर : सन्तोष गौतम
धौलागिरि गाउँपालिकाले यो सम्भावनालाई वास्तविक समृद्धिमा रूपान्तरण गर्न निम्न पक्षमा ध्यान दिनु आवश्यक देखिन्छ:
पहिलो, रोयल्टी कोषको स्वतन्त्र लेखापरीक्षण र सार्वजनिक प्रतिवेदनको व्यवस्थाले पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्छ।
दोस्रो, स्थानीय युवालाई प्राविधिक तालिम दिएर जलविद्युत् र सम्बन्धित क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति तयार गर्नु दीर्घकालीन रोजगारीको आधार हो।
तेस्रो, रोयल्टी आम्दानीलाई केवल पूर्वाधारमा मात्र होइन, कृषि, पर्यटन र उद्यमशीलतामा रणनीतिक लगानी गरी विविधीकृत अर्थतन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।
चौथो, वातावरणीय प्रभाव अनुगमनका लागि स्थानीय सहभागितामा आधारित स्वतन्त्र संयन्त्र स्थापना गर्नु अनिवार्य छ।
पाँचौँ, जग्गा अधिग्रहण र मुआब्जाका विवादहरूको छिटो र न्यायोचित समाधान नगरी सामाजिक सद्भाव कायम राख्न सकिँदैन।
फेरि अम्मर र रुपेशकहाँ फर्कौँ। हरेक बिहान त्यही निर्माण स्थलतिर लाग्दै उनीहरू भन्छन्: “अहिले त हामीले सामान्य काम गरेका छौँ, तर आयोजना सम्पन्न भएपछि गाउँ झिलिमिली मात्र होइन, धेरै रोजगारीका अवसर मिल्छन् भन्ने कुरामा ढुक्क छौँ।”
यो विश्वास झूटो नबनोस् भनेर नै आज सही निर्णय गर्नुपर्ने जिम्मेवारी धौलागिरि गाउँपालिकाको नेतृत्वमाथि छ।
म्याग्दी नदीले बगाएर ल्याएको यो सम्भावना स्वतः फल्दैन। जग्गा अधिग्रहण र वातावरणीय व्यवस्थापनका विवाद समाधान, स्थानीयलाई वास्तविक रोजगारी प्राथमिकता र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण रूपमा प्राप्त हुने रोयल्टी रकमको पारदर्शी र दूरदर्शी उपयोग यी तीन पक्षमा गाउँपालिकाको तयारी र क्षमतामा नै यो आयोजनाको वास्तविक लाभ निर्भर रहनेछ।
धौलागिरिको पहाडी फेदीमा बग्ने म्याग्दीको पानीले टर्बाइन मात्र होइन, हजारौँ परिवारको सपना पनि घुमाइरहेको छ। त्यो सपना साकार हुन्छ कि हुँदैन यसको उत्तर नदीले दिँदैन, नेतृत्वले दिन्छ।
तथ्यहरू धौलागिरि गाउँपालिकाका जनप्रतिनिधि, स्थानीय बासिन्दा र आयोजना प्रमुखहरूसँगको प्रत्यक्ष अन्तर्वार्तामा आधारित छन्।
